Người mới đi rừng thường nhìn rừng như một khối xanh. Người đi lâu hơn thì nhìn thành từng lớp, và khi đã thấy được các lớp, bạn sẽ hiểu tại sao chỗ này có tiếng chim mà chỗ kia chỉ có tiếng lá.
Một khu rừng nhiệt đới rậm thường được đọc theo bốn tới năm tầng: tầng vượt tán, tầng tán chính, tầng dưới tán, tầng cây bụi và tầng thảm mục sát mặt đất. Số tầng không phải quy tắc cứng; rừng càng già và càng ẩm thì các tầng càng rõ, rừng thứ sinh hoặc rừng khô thì có thể chỉ còn hai tới ba tầng.
Five layers, read from the top down
- Tầng vượt tán: vài cây riêng lẻ vươn cao hơn hẳn mặt tán chung, hứng gió và nắng trực tiếp.
- Tầng tán chính: lớp lá liên tục che phần lớn trời, nơi diễn ra phần lớn việc quang hợp của rừng.
- Tầng dưới tán: những cây thân nhỏ hơn, chịu bóng, đứng chờ một khoảng trống để vươn lên.
- Tầng cây bụi: cây thấp, cây non và cây leo, cao ngang tầm người tới vài mét.
- Tầng thảm mục: lá rụng, cành mục, rêu, nấm và rễ nông, nơi vật chất được trả lại cho đất.
Light decides who lives where
Ánh sáng đi qua tán lá thì yếu dần và đổi chất. Dưới một tán rừng rậm, chỉ một phần nhỏ ánh sáng ban đầu còn tới được mặt đất, và phần lớn thời gian nó tới dưới dạng những vệt sáng chập chờn khi lá lay.
Vì vậy loài sống ở tầng thấp thường có lá to, mỏng, màu đậm để bắt được nhiều ánh sáng yếu; còn loài ở tầng tán thường có lá nhỏ hơn, dày hơn để chịu nắng và chịu khô. Khi một cây lớn đổ xuống, một cột sáng mở ra và cuộc đua giữa các cây non bắt đầu ở đúng chỗ đó.
Why this is worth knowing when you walk in a forest
Biết các tầng giúp bạn chọn chỗ đứng. Muốn nghe chim, hãy tìm rìa rừng hoặc khoảng trống, nơi tầng tán bị ngắt. Muốn tránh nắng giữa trưa, đi men theo chỗ tán liền mạch. Muốn thấy rêu, nấm và dấu vết của thú nhỏ, hãy chậm lại ở tầng thảm mục.
Trong quá trình đi rừng ở miền Bắc Việt Nam, chúng tôi thấy mùi cũng thay đổi theo tầng: chỗ tán kín và ẩm thì mùi đất và gỗ mục rõ hơn, chỗ mở và có gió thì mùi nhạt đi và nghiêng về lá tươi. Đây là cảm nhận của chúng tôi, không phải một quy luật đã được đo đạc.
A few questions you often send us
Do forests in Vietnam have all five layers
Tuỳ nơi. Những khu rừng ẩm, già và ít bị tác động thường đủ tầng; rừng trồng hoặc rừng mới phục hồi thì các tầng chưa hình thành đầy đủ. Cách kiểm tra đơn giản là đứng yên, nhìn lên và đếm xem có bao nhiêu lớp lá ở các độ cao khác nhau.
Which layer holds the most life
Câu trả lời phụ thuộc vào nhóm sinh vật bạn đang nói tới, nên không nên tuyệt đối hoá. Tầng tán thường được nhắc tới nhiều vì lá và hoa tập trung ở đó, còn tầng thảm mục lại là nơi của nấm, vi sinh vật và động vật nhỏ.
Why a dense forest has fewer shrubs than I expected
Vì thiếu sáng. Khi tầng tán liền mạch, tầng dưới không đủ ánh sáng để cây bụi phát triển dày, nên nhiều khu rừng già lại khá dễ đi. Rừng rậm rịt khó đi thường là rừng thứ sinh hoặc rìa rừng, nơi ánh sáng nhiều hơn.