Trong tất cả những cái mùi mà chúng tôi từng làm việc cùng, mùi khói củi là cái khó gọi tên nhất mà lại dễ nhận ra nhất. Bạn chỉ cần đi qua một ngôi nhà đang nhóm bếp vào buổi chiều là nhận ra ngay, và thường thì cùng lúc ấy có một cái gì trong người mình dịu xuống.
Ở nhà Cam ngày trước, bếp củi là trung tâm của buổi tối. Người lớn ngồi quanh, nồi nước lá đặt trên bếp, và bọn trẻ thì hơ tay cho tới khi mặt nóng bừng. Cái mùi của những buổi ấy là hỗn hợp của gỗ đang cháy, của tro, của hơi nước và của nhựa cây trong thanh củi chưa khô hẳn.
Mùi khói củi tới từ đâu
Gỗ không cháy thành một thứ duy nhất. Khi nhiệt lên, những thành phần trong gỗ lần lượt phân giải, và chúng cho ra rất nhiều hợp chất bay hơi khác nhau. Có những chất mang nét ngọt và hơi vanilla, có những chất mang nét khô và hăng, có những chất gợi hạt rang. Cái mình gọi là mùi khói củi là cả một dàn hợp âm như vậy, chứ chưa phải một nốt đơn.
Vì thế mỗi loại gỗ cho một kiểu khói riêng. Gỗ cây ăn quả cho khói ngọt hơn. Gỗ thông nhiều nhựa cho khói hăng và dày. Củi còn ẩm thì nhiều hơi nước và khói đặc, còn củi đã khô kỹ thì cháy trong và khói mỏng. Người biết bếp chỉ cần ngửi là đoán được thanh củi hôm nay ra sao.
Điều thú vị là những hợp chất từ khói gỗ cũng chính là thứ mà con người đã dùng hàng nghìn năm để giữ thức ăn. Cá treo trên gác bếp, thịt xông khói, những cách làm ấy có mặt ở rất nhiều nền văn hoá, và chúng cho thấy khói gỗ đã đi cùng nếp sống của mình từ rất sâu.
Vì sao mùi ấy làm người ta thấy an toàn
Với gần như mọi người, mùi khói củi gắn với một chỗ có người. Một bếp đang cháy nghĩa là có ai đó đang nấu, nghĩa là sắp có gì để ăn, nghĩa là trời lạnh ở ngoài mà trong này thì ấm. Mùi đi vào ký ức bằng một con đường rất ngắn, nên cái cảm giác ấy tới trước cả khi mình kịp nghĩ.
Ở xưởng, chúng tôi hay nói về mùi khói củi như một thứ gia vị chứ chưa phải một nhân vật chính. Ở lượng rất nhỏ, nó làm một hướng mùi gỗ trở nên có người ở, có bếp, có buổi tối. Ở lượng nhiều, nó lại kể một câu chuyện khác hẳn, về lửa và về ngoài trời. Việc canh cho đúng lượng là một trong những chỗ chúng tôi làm lại nhiều lần nhất.
Nếu bạn muốn thử cảm giác này ở nhà, cách đơn giản nhất là thắp một hũ nến có hướng mùi ấm vào buổi tối trời lạnh, đóng cửa trong mười lăm phút đầu, và ngồi lại đó. Căn phòng sẽ có một cái nền rất giống những buổi tối bên bếp, dù chẳng có thanh củi nào.
Vài câu hỏi bạn hay gửi cho chúng tôi
Vì sao mùi khói củi lại dễ chịu như vậy
Vì nó gắn với một chỗ có người, có bếp và có sự ấm áp, và mùi thì đi vào vùng ký ức rất nhanh. Cảm giác tới trước khi mình kịp nghĩ.
Các loại gỗ khác nhau cho mùi khói khác nhau không
Có, và khác khá nhiều. Gỗ cây ăn quả cho khói ngọt hơn, gỗ nhiều nhựa cho khói hăng và dày hơn, còn độ khô của củi cũng đổi hẳn kết quả.
Có thể có mùi khói củi trong nhà phố không
Bạn thắp một hũ nến với hướng mùi ấm vào buổi tối, đóng cửa trong mười lăm phút đầu để phòng có lớp mùi nền, rồi ngồi lại. Cảm giác của một buổi tối bên bếp sẽ hiện ra khá gần.
Đọc thêm chuyện mùi và ký ức, ba loài cây sau những hướng mùi rừng, và mang một chút rừng vào trong nhà.