Xà bông là một trong những món đồ lâu đời nhất mà con người vẫn dùng gần như nguyên cách cũ. Người ta đã biết rằng dầu hay mỡ gặp tro bếp thì tạo ra một thứ làm sạch được, và cái nguyên lý đó tới nay vẫn thế, chỉ có nguyên liệu và cách làm là gọn gàng hơn.
Một bánh xà bông thủ công, nói cho giản dị, là kết quả của dầu thực vật và một chất kiềm gặp nhau, rồi cả khối ấy được để yên cho chín. Điều làm nên nét của xà bông thủ công nằm ở hai chỗ, loại dầu được chọn và cái quãng thời gian mà người làm chịu chờ.
Dầu quyết định tính cách của một bánh xà bông
Mỗi loại dầu cho một kiểu bọt và một kiểu cảm giác trên da. Dầu ô liu cho bánh xà bông mềm tính, bọt nhỏ và mịn, thường được nhắc tới trong những vùng quanh Địa Trung Hải từ rất lâu. Dầu dừa cho bọt nhiều và làm sạch nhanh. Dầu cọ cho bánh cứng và bền hơn. Người làm xà bông thường phối vài loại dầu, và chính tỉ lệ ấy làm nên tính cách của bánh.
Ở Việt Nam, những nguyên liệu quen cũng rất phong phú. Dầu dừa từ miền Tây, gạo, cám, than tre, mật ong, và các loại lá dùng trong tắm gội theo tri thức dân gian. Đây là một trong những hướng chúng tôi để dành cho sau này, khi thật sự đủ chín, vì mỗi nguyên liệu bản địa đều cần thời gian để hiểu cho đúng.
Thời gian là phần mà mắt thường không thấy
Sau khi đổ khuôn, một bánh xà bông thủ công cần được để yên nhiều tuần. Trong quãng ấy, phản ứng hoàn tất, nước bay đi dần, và bánh cứng lại. Một bánh được để đủ lâu sẽ cho bọt êm hơn, dịu hơn với da, và tan chậm hơn khi dùng. Đây là chỗ mà kiên nhẫn ăn vào chất lượng, giống như chuyện chờ sáp nguội ở xưởng chúng tôi.
Vì thời gian là một phần của nghề, xà bông thủ công thường được làm theo từng mẻ nhỏ, và các mẻ hơi khác nhau. Màu có thể nhạt hơn hay đậm hơn tùy nguyên liệu của mùa, bề mặt có thể hơi mộc. Đó là nét thật của một món làm bằng tay.
Cách dùng cho một bánh đi được lâu
Điều quan trọng nhất là để bánh được khô giữa các lần dùng. Bạn đặt nó trên một đĩa gỗ hoặc khay có rãnh thoát nước, ở chỗ thoáng, tránh để nó nằm trong vũng nước. Một bánh xà bông ngâm nước sẽ mềm và tan rất nhanh, còn một bánh được khô thoáng thì đi được lâu hơn hẳn.
Nếu bạn mua nhiều bánh cùng lúc, hãy để những bánh chưa dùng trong hộp giấy ở chỗ mát và thoáng, không bọc kín bằng túi nhựa. Chúng sẽ tiếp tục khô dần và càng để càng cứng, nên bánh dùng sau thường lại bền hơn bánh dùng trước.
Vài câu hỏi bạn hay gửi cho chúng tôi
Xà bông thủ công khác gì với xà bông thường
Khác ở cách làm theo mẻ nhỏ, ở việc bánh được để chín nhiều tuần, và ở việc mỗi mẻ hơi khác nhau. Cả hai loại đều làm sạch, chỉ là chúng đi theo hai nhịp sản xuất khác nhau.
Giữ một bánh xà bông thế nào cho lâu
Để bánh khô thoáng giữa các lần dùng, trên đĩa gỗ hay khay có rãnh thoát nước, và tránh để nó nằm trong nước.
ZUNGZA có làm xà bông chưa
Đây là một hướng chúng tôi đang để dành, cùng với thảo dược ngâm chân và lá tắm theo tri thức người Dao. Chúng tôi sẽ mở khi nó thật sự đủ chín.
Đọc thêm những thứ chúng tôi đang chuẩn bị, nghề thủ công Việt Nam hôm nay, và chuyện dùng hết, dùng lâu, dùng lại.