Ở Việt Nam, nghề thủ công nằm rải khắp các vùng và thường gắn với một cái làng. Lụa ở Vạn Phúc, gốm ở Bát Tràng, mây tre đan ở Phú Vinh, sơn mài ở Hạ Thái, đúc đồng ở Ngũ Xã, tranh ở Đông Hồ. Cách gọi ấy nói lên một điều rất riêng của mình, nghề không thuộc về một nhà máy mà thuộc về một chỗ ở, nơi người ta làm nghề ngay trong sân nhà và truyền nó cho đứa con lớn lên trong sân ấy.
Chúng tôi đặt xưởng trong một làng nghề nên được nhìn thấy cả hai mặt của chuyện này mỗi ngày. Mặt đẹp là tay nghề, là những thao tác mà chỉ có thời gian mới dạy được. Mặt khó thì cũng rõ, và nói ra thì công bằng hơn là chỉ kể phần đẹp.
Cái khó của một nghề làm bằng tay
Việc đầu tiên là nhịp. Một món làm bằng tay cần thời gian mà thị trường thường chẳng muốn chờ. Ở chỗ chúng tôi, phần chờ sáp nguội còn dài hơn phần làm, và mỗi lượt nến đi qua vài ngày trước khi được gói. Với một xưởng nhỏ, nhịp ấy nghĩa là số lượng có hạn, và số lượng mỗi lượt vẫn cứ ít.
Việc thứ hai là sự khác nhau giữa từng món. Khi con người làm bằng tay, hai cái cốc cùng một mẫu vẫn hơi khác nhau. Một thời gian dài, sự khác nhau ấy bị coi là lỗi. Chúng tôi thì nhìn nó theo cách khác, mỗi món là một bản riêng, và việc của mình là làm cho từng bản ấy đều đạt, chứ chưa phải làm cho chúng giống nhau như in.
Việc thứ ba là người kế nghiệp. Ở nhiều làng nghề, người giỏi nhất thường cũng là người lớn tuổi nhất, và lớp trẻ có nhiều lựa chọn khác dễ hơn. Chuyện này chẳng ai giải được bằng một lời hô hào. Nó chỉ đổi khi làm nghề nuôi được một gia đình cho tử tế, và đó là việc của những xưởng như chúng tôi.
Cái mà nghề thủ công có, và một dây chuyền khó sao lại
Nguyên liệu là điểm mạnh đầu tiên, và nó mọc ngay quanh mình. Quế ở Yên Bái và Quảng Nam. Tre và mây ở khắp các vùng đồi. Hồ tiêu ở Tây Nguyên và Phú Quốc. Gỗ, lá, vỏ, nhựa, mỗi vùng một thứ. Một nghề đứng trên nguyên liệu bản địa thì có gốc, và cái gốc ấy chẳng thể dời đi được.
Điểm mạnh thứ hai là hiểu biết đã tích trong tay người. Cách bóc một khúc vỏ quế cho đúng mùa. Cách chuốt nan tre để nó đủ mềm mà chưa gãy. Cách canh trời nồm để biết hôm nay nên rót bao nhiêu. Những thứ này chẳng có trong sách, chúng nằm trong tay, và một chiếc máy học rất lâu mới gần được.
Điểm mạnh thứ ba là câu chuyện. Người mua đồ thủ công ngày nay muốn biết món đồ tới từ đâu và ai đã làm ra nó. Đây là chỗ mà một làng nghề Việt có nhiều thứ để kể hơn hầu hết mọi nơi khác.
Phần việc chúng tôi nhận
Chúng tôi chẳng đủ sức nói về cả một ngành. Việc chúng tôi nhận nhỏ hơn nhiều, là làm cho những món ra khỏi cái xưởng ở số 31, DM6 làng nghề Vạn Phúc đủ tốt để đứng được cạnh hàng của bất cứ đâu, rồi trả công cho những người làm ra chúng theo mức mà nghề này đáng được nhận.
Đến hôm nay, sản phẩm của chúng tôi đã bán ở Mỹ, châu Âu và Úc một thời gian, thông qua những đơn vị và nhà bán hàng bản địa mà chúng tôi hợp tác. Mỗi lần một thùng hàng rời làng, chúng tôi lại thấy rõ hơn một điều, cái nghề trong tay người mình đi xa được, và nó chỉ cần được làm cho kỹ.
Vài câu hỏi bạn hay gửi cho chúng tôi
Làng nghề Việt Nam có những nghề nào
Rất nhiều, và mỗi vùng một thế mạnh, như dệt lụa, gốm, mây tre đan, sơn mài, đúc đồng, làm giấy, tranh khắc gỗ và nghề mộc. Phần lớn gắn với một làng và được truyền trong nhà.
Vì sao một món thủ công cần nhiều thời gian như vậy
Vì thời gian và tay người nằm trong từng món, và vì số lượng mỗi lượt làm đều có hạn. Trong đó còn có cả những món chưa đạt phải để lại, và công của những người đã làm ra chúng.
Hàng thủ công Việt có đi ra thế giới được không
Được, và đã đi. Điều cần là chất lượng ổn định, cách đóng gói cho những chặng đường dài, và một câu chuyện kể cho rõ ràng.
Đọc thêm một ngày ở xưởng trong làng nghề, chuyện hàng thủ công đi Mỹ, EU và Úc, và những thứ chúng tôi đang chuẩn bị.