Trước sáp đậu nành, nến thắp bằng mỡ động vật, sáp ong, sáp lấy từ cá nhà táng, rồi stearin và parafin. Mỗi loại đổi một lần thì cách thắp nến trong nhà cũng đổi theo. Sáp đậu nành là lớp gần nhất trong chuỗi đó, mới xuất hiện vào cuối thế kỷ 20.
Mỡ động vật thắp nến thế nào?
Mỡ bò và mỡ cừu là nguyên liệu nến thông dụng ở châu Âu suốt thời trung cổ. Nguồn sẵn, giá thấp, nên đây là nến của phần lớn nhà dân.
Đổi lại, loại nến này cháy ra nhiều khói và có mùi khét của mỡ. Điểm chảy thấp nên thân nến mềm đi trong phòng ấm.
Đây cũng là lý do nến thời đó phải hớt bấc liên tục. Bấc không tự cháy hết, nên để lâu là ngọn lửa cao và đen.
Sáp ong khác mỡ động vật ở đâu?
Sáp ong cháy ít khói hơn và không có mùi khét. Thân nến cứng hơn, giữ hình trong phòng ấm.
Nhưng sản lượng phụ thuộc vào tổ ong, nên giá cao. Trong phần lớn giai đoạn này, nến sáp ong nằm ở nhà thờ, nhà thờ lớn và nhà của tầng lớp có tiền.
Hai loại nến song song trong cùng một thời kỳ, chia theo giá, không chia theo công năng.
Sáp từ cá nhà táng có thật là nguyên liệu nến?
Khoảng thế kỷ 18 và 19, một loại sáp lấy từ đầu cá nhà táng được dùng làm nến. Loại này cho ngọn lửa sáng và gần như không mùi.
Nguồn của nó là nghề săn cá voi, nên nguyên liệu này biến mất khi nghề đó bị thu hẹp rồi bị cấm ở nhiều nơi.
Đây là một ví dụ đáng ghi lại: một nguyên liệu nến bị loại khỏi thị trường vì nguồn gốc, không vì cách cháy.
Stearin và parafin đổi được điều gì?
Đầu thế kỷ 19, người ta tách được stearin từ chất béo. Stearin cứng hơn mỡ nguyên, nên nến bớt chảy nhão và cháy đều hơn.
Khoảng giữa thế kỷ 19, parafin được tách ra từ dầu mỏ. Parafin rẻ, sản xuất được số lớn, và giữ hình ổn định.
Từ mốc đó, nến thôi là món tính theo nhà và thành món tính theo lô. Parafin tới nay vẫn là loại sáp nến thông dụng trên thị trường.
Cùng giai đoạn này, bấc cũng đổi. Kiểu bấc bện cho đầu bấc tự cuộn ra ngoài vùng lửa và tự cháy hết, nên không phải hớt bấc liên tục như trước.
Sáp đậu nành xuất hiện khi nào?
Sáp đậu nành ra đời vào thập niên 1990, từ dầu đậu nành được xử lý cho đông ở nhiệt độ phòng.
So với parafin, sáp đậu nành có điểm chảy thấp hơn. Vũng sáp mở ở nhiệt độ thấp hơn, và sáp bám thành cốc dễ hơn khi thắp sai cách.
Đây là một đánh đổi, không phải một bước nhảy. Ai cũng đọc được phần đánh đổi đó ngay ở lần thắp đầu tiên của một hũ sáp đậu nành.
Ở Việt Nam, nến đi qua những dạng nào?
Nguồn sáng trong nhà ở Việt Nam lâu nay chia hai nhánh: nến thân đặc và đèn dầu có bầu chứa.
Nhánh đèn dầu dùng dầu thực vật và mỡ, sau đó là dầu hoả khi loại này được bán rộng. Nhánh nến gắn với bàn thờ, đình chùa và các dịp lễ.
Nến thơm đổ trong cốc là một dạng mới hơn nhiều, và đi vào nhà ở đô thị theo đường đồ nội thất, không theo đường nguồn sáng.
Đọc nhãn sáp thì đọc những gì?
Ba thông tin đọc được ngay trên nhãn: loại sáp, loại bấc, khối lượng ruột.
Loại sáp quyết định điểm chảy và cách vũng sáp mở. Loại bấc quyết định đường kính vùng cháy. Khối lượng ruột cho biết lượng sáp có trong cốc, không cho biết thời gian cháy.
Phần so sánh các loại sáp nằm ở bài các loại sáp làm nến, và phần bấc nằm ở bài bấc cotton trong nến thơm.
ZUNGZA đứng ở đâu trong chuỗi này?
Ruột nến ZUNGZA dùng sáp đậu nành thuần chay với bấc cotton. Hũ nến vỏ quế có 120 g sáp, giá 400.000₫, và phần cốc là một khúc vỏ quế Trà Bồng.
Phần đổi trong chuỗi lịch sử trên là sáp. Phần ZUNGZA đổi thêm là vỏ đựng: thay vì thuỷ tinh hay kim loại, cốc là vật liệu rừng.
Với đơn gia công, danh mục sáp rộng hơn: sáp dừa, sáp cọ, sáp đậu nành hoặc parafin. Chi tiết ghi ở bài gia công nến thơm ở ZUNGZA chọn được những gì.
FAQ
Loại sáp nến nào ra đời trước?
Mỡ động vật và sáp ong là hai loại lâu đời hơn cả trong số các nguyên liệu nêu ở đây. Stearin và parafin xuất hiện trong thế kỷ 19.
Vì sao nến thời xưa phải hớt bấc liên tục?
Vì bấc chưa tự cháy hết. Khi bấc dài ra mà không được hớt, ngọn lửa cao lên và sinh nhiều khói đen.
Sáp đậu nành có từ bao giờ?
Từ thập niên 1990, làm từ dầu đậu nành được xử lý cho đông ở nhiệt độ phòng.
Sáp đậu nành và parafin khác nhau ở điểm nào dễ thấy nhất?
Điểm chảy. Sáp đậu nành chảy ở nhiệt độ thấp hơn, nên vũng sáp mở ở mức nhiệt thấp hơn và sáp dễ bám thành cốc nếu thắp sai cách.
Khối lượng sáp có cho biết thời gian cháy không?
Không trực tiếp. Thời gian cháy còn phụ thuộc loại sáp, đường kính cốc, loại bấc và cách thắp mỗi lần.