Phần lớn các nghề tạo hình đều thêm vào: thêm nét, thêm màu, thêm chi tiết. Sơn mài đi ngược lại. Người làm phủ nhiều lớp lên nhau, chờ khô, rồi mài xuống để hình hiện ra từ bên dưới.
Nói gọn, sơn mài là nghề phủ nhiều lớp sơn lên một cốt rồi mài bằng nước để hình và màu lộ ra. Cái quyết định chất lượng không nằm ở lớp cuối mà nằm ở toàn bộ các lớp phía dưới, vì mài tới đâu thì thấy tới đó.
Vật liệu thường gặp
- Cốt: gỗ, ván ép, tre hoặc vật liệu tổng hợp, được bó và làm phẳng trước khi phủ.
- Sơn: sơn ta lấy từ nhựa cây sơn là vật liệu truyền thống; nhiều xưởng hiện nay dùng sơn công nghiệp vì khô nhanh và dễ kiểm soát hơn.
- Chất tạo hình: vỏ trứng, vỏ trai, bạc quỳ và vàng quỳ được gắn hoặc dán trước khi phủ lớp tiếp theo.
- Bột màu: được trộn vào sơn, với bảng màu truyền thống thiên về đỏ, đen, nâu và vàng kim.
- Nước và đá mài: phần mài luôn làm ướt để bụi không bay và bề mặt không xước sâu.
Vì sao nghề này chậm
Mỗi lớp cần thời gian khô trước khi phủ lớp sau, và một món có thể đi qua rất nhiều lớp. Không thể rút ngắn bằng cách phủ dày hơn, vì lớp dày khô không đều và sẽ nứt. Phần mài cũng không thể làm nhanh: mài quá tay là mất lớp bên dưới và không có cách nào thêm lại đúng như cũ.
Đây là chỗ mà sơn mài giống việc làm cốc vỏ quế ở xưởng chúng tôi hơn cả: cả hai đều là nghề mà sai lầm không sửa được bằng cách thêm vật liệu. Đó là một so sánh của ZUNGZA về cách làm việc, không phải một so sánh về kỹ thuật.
Về phần lịch sử, nói trong giới hạn
Việc dùng sơn từ nhựa cây để phủ và trang trí đồ vật đã có lâu trong văn hoá Việt, gắn với đồ thờ, hoành phi và đồ gia dụng. Sơn mài với tư cách một chất liệu hội hoạ thì được định hình muộn hơn, trong giai đoạn nửa đầu thế kỷ XX, gắn với môi trường đào tạo mỹ thuật thời đó. Chúng tôi dừng ở mức này và không nêu mốc năm hay tên người cụ thể, vì các tài liệu về giai đoạn ấy cần được đọc trực tiếp thay vì nhắc lại qua tóm tắt.
Vài câu hỏi bạn hay gửi cho chúng tôi
Làm sao biết một món là sơn mài thật
Hãy nhìn vào chiều sâu của bề mặt và các cạnh. Sơn mài mài tay thường có độ trong nhiều lớp, các chi tiết vỏ trứng hoặc vỏ trai nằm chìm ngang với mặt sơn chứ không nhô lên, và mặt phẳng không đều tuyệt đối. In hoặc dán thường cho một lớp màu mỏng, sắc nét như ảnh và không có chiều sâu.
Đồ sơn mài có bền không
Bền với việc dùng thường ngày nếu tránh ba thứ: nắng trực tiếp kéo dài, nước đọng lâu, và va đập vào cạnh. Lau bằng khăn mềm khô, không dùng chất tẩy.
Sơn ta và sơn công nghiệp khác nhau ra sao với người mua
Khác về thời gian làm, về độ trong của lớp và thường khác cả về giá. Không nên hiểu đơn giản là loại này tốt loại kia xấu, nhưng nếu bạn trả tiền cho một món được giới thiệu là sơn ta thì đó là thông tin bạn có quyền hỏi rõ trước khi mua.