Ở một xứ nhiều mưa và nhiều nắng như Việt Nam, tre là vật liệu có mặt ở khắp nơi trước khi có nhựa: rổ, nia, thang, cột, bàn ghế, thậm chí cả nhà.
Tre là cây thuộc họ hoà thảo, thân rỗng, mọc rất nhanh và thu hoạch được sau vài năm. Nhưng tre mới chặt chưa dùng được ngay. Trong thân còn đường và tinh bột, và đó chính là thứ hấp dẫn mối cùng nấm, nên bước xử lý quyết định món đồ sống được bao lâu.
Chọn cây và xử lý
- Tuổi cây: tre quá non thì mềm và co nhiều, tre quá già thì giòn. Người làm nghề chọn theo tuổi và theo mục đích.
- Thời điểm chặt: nhiều nơi tránh chặt vào mùa cây tích nhiều nhựa, vì tre chặt lúc đó dễ bị mối hơn.
- Ngâm nước: cách truyền thống, ngâm trong ao hoặc nước chảy nhiều tuần để rửa bớt đường và tinh bột.
- Luộc hoặc hấp: nhanh hơn ngâm, thường kết hợp với chất xử lý.
- Hun khói và phơi: làm khô đều và đổi màu thân tre, đồng thời giúp chống ẩm.
Nan và cách đan
Nan là những dải mỏng chẻ ra từ thân tre, và độ đều của nan quyết định độ đều của cả tấm đan. Người đan giỏi chẻ nan gần như bằng nhau mà không cần đo, vì tay đã thuộc. Khi bạn nhìn một chiếc rổ và thấy các nan đều, mặt đan phẳng, góc không lệch, phần lớn công nằm ở bước chẻ nan chứ không nằm ở bước đan.
Đồ đan cũng là món chịu ẩm tốt hơn nhiều người tưởng, với điều kiện nó được phơi khô lại sau khi ướt. Cái làm hỏng đồ tre không phải nước mà là ẩm kéo dài trong chỗ kín gió.
Giữ đồ tre trong nhà
Giữ ba điều: không cất khi còn ẩm, không để sát tường ẩm hoặc trong tủ kín lâu ngày, và không phơi nắng gắt kéo dài vì nắng làm tre nứt. Nếu có vết mốc trắng trên mặt, lau khô rồi để chỗ thoáng gió; nếu thấy mạt gỗ nhỏ rơi ra từ một lỗ nhỏ trên thân, đó thường là dấu hiệu của côn trùng đang ở bên trong và món đó cần được tách riêng.
Trong quá trình làm bao bì và đồ trưng bày, chúng tôi thấy đồ tre bền nhất là món được dùng thường xuyên. Món cất kỹ trong tủ kín thường hỏng trước món để ngoài và hay được cầm tới. Đây là quan sát của ZUNGZA.
Vài câu hỏi bạn hay gửi cho chúng tôi
Tre có phải vật liệu bền vững không
Tre mọc nhanh và tái sinh từ gốc nên thường được xem là lựa chọn tốt về mặt nguyên liệu. Nhưng phần tác động thật còn phụ thuộc vào cách khai thác, hoá chất dùng khi xử lý và đường vận chuyển, nên không nên coi chữ tre là bảo đảm cho toàn bộ chuỗi.
Đồ tre có dùng cho thực phẩm được không
Nhiều loại rổ, mâm và khay tre vẫn được dùng cho thực phẩm khô. Với thực phẩm ướt hoặc dầu mỡ thì cần lớp hoàn thiện phù hợp, và quan trọng là biết món đó đã được xử lý bằng chất gì.
Vì sao đồ tre mỗi chiếc một màu
Màu phụ thuộc vào tuổi cây, cách xử lý và cách phơi. Hun khói cho màu nâu sẫm, phơi nắng cho màu vàng sáng, và hai cây tre ở hai đồi khác nhau cũng cho màu khác nhau.