Bát Tràng nằm ven sông Hồng, phía đông Hà Nội, và là một trong những cái tên quen nhất khi người Việt nói tới gốm. Đi qua làng bây giờ, bạn thấy cả xưởng nhỏ làm tay và cả nhà máy lớn, đứng cạnh nhau trong cùng một con đường.
Một món gốm là kết quả của ba yếu tố. Đất quyết định dáng và độ bền. Men quyết định màu và bề mặt. Lửa quyết định phần mà người làm không kiểm soát hết được, và cũng là phần khiến hai món cùng khuôn vẫn khác nhau.
Các bước chính
- Làm đất: lọc, nhào, để đất nghỉ cho đều nước và loại hết bọt khí.
- Tạo hình: chuốt trên bàn xoay, in khuôn, hoặc đắp tay tuỳ món.
- Phơi và sửa: món được phơi tới độ vừa đủ để sửa nguội, cắt chân, làm mịn.
- Nung lần một, tráng men, rồi nung lần hai; trình tự có thể khác theo dòng gốm.
- Nung: nhiệt lên theo đường cong đã tính, giữ đỉnh, rồi hạ chậm. Hạ nhiệt quá nhanh làm men rạn và xương gốm nứt.
Gốm mộc và gốm tráng men
Gốm không tráng men để lộ xương đất, xốp hơn, thấm nước và dầu, nên đổi màu theo thời gian dùng. Gốm tráng men có một lớp thuỷ tinh mỏng phủ ngoài, nên giữ màu ổn định, dễ vệ sinh và không thấm. Với đồ đựng thực phẩm ướt, gốm tráng men thường là lựa chọn dễ hơn; với đồ trưng bày hoặc chậu cây, gốm mộc lại cho bề mặt mà men không cho được.
Ở xưởng của ZUNGZA, chúng tôi hay so sánh chuyện này với việc chọn cốc nến: thuỷ tinh giữ mọi thứ ổn định và dễ đọc, còn vật liệu mộc thì đổi theo thời gian. Không loại nào tốt hơn, chỉ là hai kiểu quan hệ khác nhau với món đồ.
Nhìn một món gốm thì nhìn vào đâu
Nhìn đáy và chân: đường cắt gọn, không lẹm, không dính men vào chỗ đặt. Nhìn miệng: đều, không méo khi đặt úp trên mặt phẳng. Nhìn men: kiểm tra chỗ giáp mối và chỗ lõm, vì đó là nơi men dễ đọng hoặc mỏng. Gõ nhẹ: tiếng đục và ngắn thường đi cùng xương gốm còn xốp hoặc có vết nứt.
Vài câu hỏi bạn hay gửi cho chúng tôi
Men rạn là lỗi hay là kiểu trang trí
Có cả hai. Một số dòng gốm chủ ý tạo mạng rạn trên men và xem đó là vẻ đẹp riêng. Rạn ngoài ý muốn thì thường xuất hiện không đều, đi kèm cảm giác gợn tay, và có thể dẫn tới thấm nước qua chỗ rạn.
Gốm có an toàn với thực phẩm không
Phần lớn gốm gia dụng bán ra là để dùng với thực phẩm, nhưng chuyện này phụ thuộc vào loại men và cách nung, nên với món không rõ nguồn thì nên hỏi người bán. Với đồ trang trí hoặc đồ mua ở chợ du lịch, đừng mặc định là dùng cho thực phẩm được.
Vì sao hai món cùng mẫu lại khác màu
Vì vị trí trong lò, nhiệt độ thực tế và độ dày men đều tạo khác biệt. Trong nghề gốm, sự khác nhau nhẹ giữa các món cùng mẻ là bình thường chứ không phải lỗi.